Obszar parafii
Parafia pw. św. Wojciecha Biskupa i Męczennika w Puchałach obejmuje swoim zasięgiem 19 miejscowości położonych w gminach Łomża, Zambrów i Rutki (powiaty łomżyński i zambrowski). Miejscowości te tworzą wspólnotę parafialną od czasów erygowania parafii w 1411 roku.
Historycznie większość tych miejscowości należała do dawnej gminy Puchały, która istniała do 1954 roku. Po reformach administracyjnych weszły one w skład gminy Gać (1973-1976), a następnie gmin Łomża, Zambrów i Rutki.
Położenie geograficzne
Parafia położona jest w województwie podlaskim, około 10-15 km na południowy wschód od centrum Łomży. Obszar parafii charakteryzuje się malowniczym krajobrazem z bliskością doliny Narwi i lasów nadbużańskich.
Wykaz miejscowości
Puchały
Siedziba parafiiPuchały to wieś będąca siedzibą parafii, wzmiankowana po raz pierwszy w 1421 roku. Jest to gniazdo rodu Puchalskich. W XVI wieku była wsią szlachecką w powiecie łomżyńskim ziemi łomżyńskiej.
Parafia z kościołem została erygowana w 1411 roku z fundacji dziedziców Błażeja Puchały i Stanisława Sasina. Pod koniec XIX wieku miejscowość nazywano również Sokola Łąka.
Do 1954 roku Puchały były siedzibą gminy Puchały, a w latach 1973-1976 tymczasową siedzibą gminy Gać.
Zabytki
- Kościół parafialny pw. św. Wojciecha (murowany)
- Kaplica cmentarna drewniana z 1843 r. (konstrukcja zrębowa)
- Kaplica cmentarna murowana z 1905 r. (z cegły na blokach granitowych)
Pruszki Wielkie
Kaplica filialnaPruszki Wielkie to miejscowość wyróżniająca się posiadaniem kaplicy filialnej pw. św. Mikołaja Biskupa, wzniesionej w latach 1979-1985. Historycznie była wsią szlachecką i włościańską w powiecie łomżyńskim, w parafii Puchały.
W kaplicy odprawiane są nabożeństwa, w tym Nieszpory.
Mieczki
Miejsce urodzenia biskupaMieczki to miejscowość szczególnie ważna dla parafii jako miejsce urodzenia biskupa Mikołaja Sasinowskiego (1909-1982), ordynariusza łomżyńskiego w latach 1970-1982.
Bp Mikołaj Sasinowski urodził się tu 16 października 1909 roku. Był kapłanem o niezłomnym charakterze, kapelanem Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie podczas II wojny światowej, wspierał ruch "Solidarność". Zmarł 6 września 1982 r.
Gać
Gać to wieś wzmiankowana już w 1438 roku, będąca gniazdem rodu Gackich. Pod koniec XIX wieku nazywana Gać Sokola Łąka, była wsią szlachecką i włościańską.
W 1827 roku liczyła 21 domów i 145 mieszkańców. Wymieniano tu urząd gminny, szkółkę, synagogę i młyn wodny. Według spisu z 1921 roku wieś zamieszkiwało 491 osób, w tym 257 katolików, 8 ewangelików i 226 wyznawców judaizmu.
W latach 1973-1976 miejscowość dała nazwę gminie Gać (choć siedzibą były Puchały).
Pniewo
Pniewo to wieś o bogatej historii, licząca około 600 mieszkańców. Pierwsze wzmianki pochodzą z lat 1476-1479, choć według niektórych źródeł wzmiankowana już w 1411 roku jako wieś chłopów książęcych.
Nazwa wsi może pochodzić od pni czarnego dębu znajdowanych w pobliskiej rzece lub od stanicy flisaków przy szlaku spławnym drewna na Narwi. Od lat 70. XVIII wieku historia wsi splata się z dziejami rodziny Jabłońskich.
W 1827 roku było tu 32 domy i 288 mieszkańców. W 1884 roku folwark obejmował wsie Budy Pniewskie, Rybno i Gać z ponad 3000 morgów gruntów ornych.
Przyroda
- Rezerwat przyrody "Wielki Dział" (utworzony 1990 r., 120 ha lasów łęgowych)
Rybno
Rybno to dawna wieś szlachecka, położona w XVI wieku w powiecie łomżyńskim ziemi łomżyńskiej. W okresie międzywojennym należała do gminy Puchały.
Obecnie Rybno jest znane z Stacji Narciarskiej położonej w uroczym zakątku z przepięknym widokiem na dolinę Narwi. Stacja oferuje bezpieczne, oświetlone trasy narciarskie o łącznej długości 1500 m i różnicy wzniesień 40 m.
Łady-Borowe i Łady Polne
Łady-Borowe i Łady Polne to dwie sąsiednie wsie o wspólnych korzeniach, założone przez ród Łada herbu Łada.
Protoplastami obu osad byli Piotr i Szczepan z Bieńków herbu Łada, którzy w 1428 roku kupili część wsi Dobrochowice. Starsza część (Borowe) miała więcej lasów, nowsza (Polne) - pól. Nazwy wsi pojawiają się w spisie podatkowym z 1578 roku.
Ród Łada wywodzi się z Mazowsza, a pierwszym protoplastą był Piotr Plich (ok. 1220 r.), kasztelan czerski i zaufany księcia Konrada.
Konopki-Jałbrzyków Stok i Koziki-Jałbrzyków Stok
Konopki-Jałbrzyków Stok i Koziki-Jałbrzyków Stok to sąsiednie wsie (odległość 0,5 km) o wspólnym pochodzeniu.
Osady te założyli synowie Ścibora - Wojciech i Gocław. Potomkowie tych rycerzy przyjęli nazwisko Jałbrzykowski, a ci, którzy odziedziczyli ziemię, nosili herb Nowina i przyjęli nazwisko Konopka.
Szeligi-Leśnica i Szeligi-Kolonia
Szeligi-Leśnica to wieś położona około 9 km na północny wschód od Zambrowa. Szeligi-Kolonia została założona po II wojnie światowej i leży 1,8 km od Szeligt-Leśnicy.
W latach 1975-1998 obie miejscowości należały administracyjnie do województwa łomżyńskiego.
Modzele-Wypychy
Modzele-Wypychy to wieś szlachecka wzmiankowana w drugiej połowie XVI wieku w powiecie łomżyńskim ziemi łomżyńskiej. W okresie międzywojennym należała do gminy Puchały.
Informacje o osadzie znajdują się w kartotece Słownika historyczno-geograficznego Mazowsza w średniowieczu, sporządzonej przez Adama Wolffa i jego współpracowników.
Gronostaje-Puszcza
Gronostaje-Puszcza to wieś szlachecka wzmiankowana w XIX-wiecznym Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego. W 1827 roku liczyła 14 domów i 83 mieszkańców - czyli więcej niż obecnie.
Nazwa miejscowości składa się z dwóch członów: Gronostaje - prawdopodobnie od gronostaja (łasicy gronostajowej) lub przydomka szlacheckiego, oraz Puszcza - wskazującej na założenie wsi w lesie, prawdopodobnie w pobliżu historycznej Puszczy Czerwonej (Czerwonego Boru).
Wieś posiada średniowieczną metrykę - dokumentacja znajduje się w Kartotece Słownika historyczno-geograficznego Mazowsza w średniowieczu Instytutu Historii PAN.
Koty
Ścieżka przyrodniczaKoty to wieś wzmiankowana po raz pierwszy w 1441 roku jako gniazdo rodu Kotowskich. Nazwa prawdopodobnie wywodzi się od nazwiska rodowego "Kot".
Według spisu z 1921 roku wieś liczyła 202 mieszkańców w 30 budynkach, w tym 186 katolików i 16 wyznawców judaizmu. Zachowało się lokalne przysłowie: "Lutostań, Koty, pierścień złoty".
Z Kotów rozpoczyna się słynna Ścieżka przyrodnicza Koty-Bronowo (9 km) w Łomżyńskim Parku Krajobrazowym Doliny Narwi. Przy ujściu rzeki Gać do Narwi znajduje się jedno z najsłynniejszych miejsc obserwacji ptaków w Polsce i Europie - można tu spotkać m.in. bielika, orlika krzykliwego, bociana czarnego oraz zagrożoną wyginięciem wodniczkę.
Walory przyrodnicze
- Ścieżka przyrodnicza Koty-Bronowo (9 km)
- Obszar Natura 2000 "Bagno Wizna" (170 gatunków ptaków lęgowych)
- "Białe Bagno" - kompleks starorzeczy z trzcinowiskami
Lutostań
Lutostań (dawniej Lutostań al. Kozy) to wieś o średniowiecznej metryce, wzmiankowana w 1473 roku jako gniazdo rodu Lutostańskich. Była wymieniana już przy fundacji parafii w Puchałach w 1411 roku.
Nazwa pochodzi od słowiańskiego imienia Lutek (zdrobnienie np. od Lutosław) i słowa stan - dawnej polskiej nazwy na siedlisko lub miejsce postoju w lesie.
We wsi działa szkoła podstawowa (17 uczniów) i punkt przedszkolny. Wieś posiada własny statut sołectwa. W sąsiedztwie znajduje się rezerwat przyrody "Wielki Dział" - największy rezerwat w Nadleśnictwie Łomża z pozostałościami bazy partyzantów AK.
Milewo
Milewo to wieś historycznie związana z rodziną szlachecką Modzelewskich herbu Herburt. W 1921 roku liczyła 186 mieszkańców w 26 budynkach.
Z rodziny Modzelewskich z Milewa pochodzili uczestnicy powstania styczniowego 1863 roku - Mikołaj Modzelewski z Puchał (Milewo) był objęty nadzorem policyjnym od 1865 r., a Paweł Milewski wypuszczony z więzienia w 1864 r.
Na szlakach turystycznych Łomżyńskiego Parku Krajobrazowego zachowały się zabytkowe nagrobki dziedziców Milewa: Mikołaja Modzelewskiego (1882), Ignacego Modzelewskiego z żoną Heleną i synem Stanisławem.
Zabytki
- Zabytkowa aleja lipowa Puchały-Milewo
- Zabytkowa aleja kasztanowo-lipowa Puchały-Milewo
- Nagrobki rodziny Modzelewskich (XIX w.)
Nowe Wyrzyki
Nowe Wyrzyki to wieś o nazwie pochodzenia bałtyckiego (pruskiego). Wywodzi się od staropruskiego imienia Wyriko lub Wyrike, spolszczonego do formy Wyrzyk.
W skład miejscowości wchodzą przysiółki: Stare Wyrzyki i Wyrzyki-Borek. W XVI wieku była to prywatna wieś szlachecka w powiecie wiskim ziemi wiskiej. W dokumentach z 1476/1480 r. wymieniani są Mikołaj i Piotr Wyrzykowie.
W XIX-wiecznych wykazach szlachty gminy Puchały pojawiają się mieszkańcy wsi, m.in. Józef i Wincenty Baczewscy urodzeni w Wyrzykach Nowych.
W pobliżu
- Zabytkowy dwór w Puchałach (1825 r.)
- Pomnik przyrody - aleja sosnowa (droga 63)
- Użytek ekologiczny "Bagno" w Pniewie
Pęsy-Lipno
Ród Pęskich h. RamułtPęsy-Lipno zostało założone około 1417 roku, gdy książę Janusz I Starszy nadał 10 włók ziemi "Lipniki" trzem rycerzom: Stanisławowi, Mikołajowi i Piotrowi z Pęsów koło Raciąża - jako nagrodę za zasługi rycerskie.
Osadnicy przyjęli nazwisko Pęski i pieczętowali się herbem Ramułt (pięć srebrnych róż w czerwonym polu). Dwuczłonowa nazwa wsi upamiętnia rodową miejscowość założycieli oraz pierwotną nazwę "Lipniki".
Z rodziny Gackich z Pęsy-Lipno pochodził ks. Józef Gacki (1805-1876), historyk ziemi radomskiej i uczestnik powstania styczniowego - był jednym z przywódców spisku w Jedlni, jedynej tak silnej wiejskiej organizacji konspiracyjnej.
Wybitni rodacy
- Jan Pęski - dworzanin królewski (1583 r.)
- Ks. Józef Gacki - historyk, uczestnik powstania 1863
Podsumowanie
Pełna lista miejscowości parafii
Gmina Łomża
- Puchały (siedziba parafii)
- Gać
- Koty
- Lutostań
- Milewo
- Modzele-Wypychy
- Nowe Wyrzyki
- Pniewo
- Rybno
Gmina Zambrów
- Konopki-Jałbrzyków Stok
- Koziki-Jałbrzyków Stok
- Łady-Borowe
- Łady Polne
- Pęsy-Lipno
- Szeligi-Kolonia
- Szeligi-Leśnica
Gmina Rutki
- Gronostaje-Puszcza
- Mieczki
- Pruszki Wielkie (kaplica)
Uwaga: Przynależność administracyjna miejscowości może ulec zmianom. Powyższa lista oparta jest na danych diecezjalnych.